İsmailağa Dergisi Resmî Web Sitesidir
Topbar widget area empty.
el-Keşşâf Okuyucusuna Hatırlatmalar el-Keşşâf-Okuyucusuna Full view

el-Keşşâf Okuyucusuna Hatırlatmalar

2- el-Keşşâf’da Mutezile Mezhebini Destekleyen Tefsir Örnekleri

Zemahşeri’nin, Tefsir’inde kelamî meselelere taalluk eden ayet-i kerimeleri mensubu olduğu Mutezile mezhebinin görüşüne uyumlu olacak şekilde tevil ettiği, bilinen hususlardandır[1].

Buna bağlı olarak; bazen kendi mezhebini desteklemek amacıyla dil kurallarını kendi görüşü doğrultusunda yorumlar. Yine aynı gayeye matuf olarak kıraat ilminin kurallarına uymayarak, şaz veya zayıf kıraatları delil sadedinde zikredip yer yer sahih ya da mütevatir kıraatları reddetmesi veya görüşüne uygun hale getirerek tefsir etmesi Zemahşeri’nin tenkit edildiği en ciddi konulardan olmuştur. Ayrıca Zemahşeri’nin, dil ve edebiyattaki üstün yeteneğini kullanıp yer yer Mutezile mezhebine ait görüşleri tefsirinde ustaca gizlediği, bu sebeple kitabını ihtisar eden veya ondan alıntı yapan bir kısım Ehl-i Sünnet âlimlerin dahi, bazı noktalarda onun gizli maksadını fark edemeyip Mutezile mezhebini destekleyen kelamını aktardıkları zikredilir[2].

[1] Misal olarak bk. el-Keşşaf an Hakaikı Gavamizi’t-Tenzil ve Uyuni’l-Ekavil fi Vücuhi’t-Tevil, Mektebetü’l-Ubeykan, thk. Adil Ahmed Abdülmevcud, Riyad, 1998, 1. bs., I/541-542, Ali İmran Sûresi, ayet no: 24, I/606-607, Ali İmran Sûresi, ayet no: 106, II/174, Nisa Sûresi, ayet no: 155, II/232, Nisa Sûresi, ayet no: 37, II/506, Araf Sûresi, ayet no: 143, III/269-270, Yusuf Sûresi, ayet no: 24, III/534-536, İsra Sûresi, ayet no: 70, IV/387, Şuara Sûresi, ayet no: 31. Ayrıca bk. İbn Arafe, Tefsiru İbn Arafe, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, thk. Celal el-Esyuti, Beyrut, 2008, 1. bs., II/249-250; Ebu Hayyan el-Endelüsi, el-Bahru’l-Muhit (Tefsiru Ebi Hayyan), Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, thk. Abdürrezzak el-Mehdi, Beyrut, 2002, 1. bs., IV/487; el-Vezir Muhammed b. İbrahim el-Yemani, el-Avasım mine’l-Kavasım fi’z-Zebbi an Sünnet-i Ebi’l-Kasım, Müessesetü’r-Risale, thk. Şuayp el-Arnavut, 1994, 3. bs., IV/144-147; Tacüddin es-Sübki, a.g.e., s. 80, Zehebi, a.g.e., IV/780; Muhammed Hüseyin ez-Zehebi, et-Tefsir ve’l-Müfessirun, Mektebetü Vehbe, Kahire, ts., I/327-329; Katib Çelebi, Keşfu’z-Zunun, II/1484, Daru İhyai’t-Türas el-Arabi, thk. Şerafettin Yaltkaya, Beyrut; Şerefüddin et-Tıbi, Fütuhu’l-Gayb fi’l-Keşfi an Kınai’r-Reyb (Haşiyetü’t-Tıbi ale’l-Keşşaf), I/258, Vahdetü’l-Buhus ve’d-Dirasat, thk. Muhammed Abdurrahim, Ebu Dabi, 2013, 1. Bs (muhakkikin giriş bölümü).

[2] Bk. Celalüddin es-Süyûtî, et-Tahbir fi İlmi’t-Tefsir, Daru’l-Ulum, thk. Fethi Abdülkadir Ferid, Riyad, 1982, 1. bs., s. 331; Ömer Nasuhi Bilmen, a.g.e., II/468-469; Cemalüddin el-Kasimi, Mehasinü’t-Tevil, (Tefsiru’l-Kasimi), Daru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957, 1. bs., I/22; Hüseyin ez-Zehebi, et-Tefsir ve’l-Müfessirun, I/315.

Enes ÖZDEMİR